Elinizdeki altın nereden geldi

Altın, Dünya’da oluşmadı. Güneş Sistemi kurulmadan önce, başka yıldızların ölümünde yapıldı ve buraya sonradan getirildi. Bu yazı, o altının nereden gelip nasıl elinizdeki yüzüğe dönüştüğünü anlatıyor.

Yıldızların çarpışmasında yapıldı

Demirden ağır elementler, sıradan yıldızların içinde üretilemez. Altının oluşması için nötron bakımından aşırı zengin, son derece şiddetli bir ortam gerekir. Bugün bilinen başlıca kaynak, iki nötron yıldızının birbirine çarpmasıdır.

Bu uzun süre kuramdı. 17 Ağustos 2017’de doğrudan gözlendi. GW170817 adı verilen olayda, 130 milyon ışık yılı uzaklıkta iki nötron yıldızı çarpıştı; hem kütleçekim dalgası hem ışık olarak kaydedildi. Çarpışmanın ardından saniyeler içinde ağır element üretildiği ölçüldü. Yayımlanan hesaplara göre tek bir olayda yüz Dünya kütlesini aşan miktarda altın oluştu.

Yani altın, jeolojik değil astrofiziksel bir olayın ürünüdür. Elinizdeki alyansın maddesi, Güneş doğmadan önce bir yıldız çarpışmasında yapıldı ve galakside dağıldı.

Dünya’ya sonradan geldi

Burada tuhaf bir sorun var. Dünya oluşurken erimiş haldeydi ve ağır metaller merkeze çöktü. Altın demiri seven bir metaldir; çekirdek oluşurken neredeyse tamamının aşağı inmiş olması gerekir. Oysa yeryüzüne yakın kayaçlarda beklenenden çok daha fazla altın var.

En güçlü açıklama şudur: bugün çıkardığımız altın, çekirdek oluştuktan sonra gelen göktaşı bombardımanıyla eklendi. Buna geç cila (late veneer) deniyor.

Kanıtı 2011’de yayımlandı. Grönland’ın Isua bölgesindeki 3,8 milyar yıllık kayaçlar, bombardımandan önceki Dünya’nın bileşimini hatırlıyor. Bu kayaçlarla bugünkü kayaçlar arasında tungsten-182 izotopunda milyonda 15’lik bir fark ölçüldü. Bu fark, çekirdek oluştuktan sonra Dünya’ya ne kadar madde eklendiğini hesaplamayı mümkün kıldı.

Kısaca: yeryüzündeki altın, gökten geldi. Bu bir benzetme değil, ölçülmüş bir sonuç.

İlk işlenen altın 6.500 yıllık

İnsanların altını işlemeye ne zaman başladığı bilinir. Bugünkü Bulgaristan’da, Varna yakınlarındaki bir mezarlıkta bulunan altın eserler MÖ 4600 ile 4200 arasına tarihleniyor ve dünyanın bilinen en eski işlenmiş altını sayılıyor.

Buluntu 1972’de tesadüfen ortaya çıktı. 294 mezarda üç binden fazla altın parça bulundu, toplam ağırlık yaklaşık 6,5 kilogram. Tek bir mezarda, 43 numaralı mezarda, 1,5 kilogram altın vardı.

Dikkat çekici olan miktar değil, tarih. Bu altın işlendiğinde Mısır piramitleri henüz yapılmamıştı ve o dönemde dünyanın geri kalanının tamamında bulunan altından fazlası buradaydı.

Anadolu, altını erken tanıdı

Anadolu bu tarihin kıyısında değil, ortasında.

Alacahöyük’teki kral mezarlarında, Eski Tunç Çağı’na tarihlenen on üç mezarda altın, gümüş, tunç ve elektrumdan yapılmış eşyalar bulundu. Güneş kursları, geyik ve boğa heykelleri, silahlar.

Troya buluntuları yaklaşık 4.500 yıllık. Bu parçalarda granülasyon ve telkari görülüyor; ikisi de ustalık isteyen tekniklerdir ve Anadolu’daki ilk örnekleri buradadır.

Hititlerin başkenti Hattuşa’da MÖ 2300 ile 2000 arasına tarihlenen çok sayıda altın eşya ve takı çıkarıldı. Aynı yerde bulunan çivi yazılı tabletler, kraliyet hazinesindeki değerli maden stoklarını kayıt altına almış.

Parayı Anadolu icat etti

Altının tarihindeki en büyük kırılma, Anadolu’da yaşandı.

MÖ 610 ile 600 arasında Lidya Krallığı, elektrumdan yapılmış ilk sikkeleri bastı. Elektrum, altın ile gümüşün doğal alaşımıdır ve Lidya’nın nehirlerinde, özellikle Paktolos’ta bulunuyordu. Sikkeler başkent Sardes’te basıldı; üzerlerinde karşılıklı duran bir aslan ve bir boğa vardı.

Yaklaşık MÖ 560-546 arasında hüküm süren Kral Karun, ayarı standartlaştırılmış ilk gerçek altın sikkeleri çıkardı ve altın ile gümüşü birlikte kullanan ilk para sistemini kurdu.

Bunun anlamı şudur: altının ağırlığına ve ayarına devletin damga vurması, yani ölçülebilir ve güvenilir para fikri, bugünkü Manisa yakınlarında doğdu. Türkçedeki “Karun kadar zengin” deyimi de aynı kraldan gelir.

Bugüne kadar çıkarılan altının tamamı

Tarih boyunca yerden çıkarılan altının toplamı yaklaşık 219.890 tondur. Bu miktarın üçte ikisi 1950’den sonra çıkarılmıştır.

Sayı büyük görünüyor ama altın çok yoğun bir metaldir. Bugüne kadar çıkarılmış altının tamamı eritilip tek bir küpe dökülse, o küpün bir kenarı yaklaşık 22,5 metre olurdu. Yani sekiz katlı bir apartman yüksekliğinde bir küp, insanlığın bütün altını.

Bu altının yaklaşık yüzde 44’ü, 97.645 ton, takı olarak duruyor. Yatırım araçlarından da merkez bankası rezervlerinden de fazla.

Altın yok olmaz

Altın paslanmaz, çürümez, havayla ve suyla tepkimeye girmez. Bu, onu değerli kılan asıl özelliktir; parlaklığı bunun sonucudur.

Pratik sonucu şudur: bugüne kadar çıkarılmış altının neredeyse tamamı hâlâ var. Kaybolmadı, tüketilmedi. Şekil değiştirdi.

Bir Lidya sikkesi eritilip Roma yüzüğü olmuş olabilir. O yüzük eritilip Bizans haçı, o haç eritilip Osmanlı bileziği olmuş olabilir. Aynı madde, altı bin beş yüz yıl boyunca ondan fazla kez erimiş ve yeniden dökülmüş olabilir.

Bu yüzden altın işlemek, üretmekten çok dönüştürmektir. Anneannenizden kalan bileziğin altını, muhtemelen ondan çok daha eskidir ve sizden sonra da başka bir biçimde var olmaya devam edecektir.

Atölyede yaptığımız iş budur. Kırılan bir parçayı onarmak, eski bir altından yeni bir takı dökmek, altı bin beş yüz yıldır süren bir zincirin en son halkasıdır.

Kaynaklar

Altının oluşumu ve GW170817
– Kilpatrick, C. D. ve diğerleri, “Electromagnetic evidence that SSS17a is the result of a binary neutron star merger”, Science, 2017. https://www.science.org/doi/10.1126/science.aaq0049
– Drout, M. R. ve diğerleri, “Light curves of the neutron star merger GW170817/SSS17a: Implications for r-process nucleosynthesis”, arXiv:1710.05443. https://arxiv.org/abs/1710.05443

Dünya’daki altının kaynağı
– Willbold, M., Elliott, T., Moorbath, S., “The tungsten isotopic composition of the Earth’s mantle before the terminal bombardment”, Nature, 2011. https://www.nature.com/articles/nature10399
– University of Bristol duyurusu, “Where does all the gold come from?”, 2011. https://phys.org/news/2011-09-gold.html

Varna nekropolü
– Varna Belediyesi resmî turizm sayfası, “Varna Chalcolithic Necropolis”. https://visit.varna.bg/en/varna_oldest_gold_treasure_in_the_world.html
– Varna Necropolis, Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Varna_Necropolis

Anadolu buluntuları
– Türkiye Turizm Ansiklopedisi, Alacahöyük Örenyeri Kazıları. https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/alacahoyuk-orenyeri-kazilari
– Arkeoloji ve Sanat, “Troya Hazineleri’nin Esrarı”. https://www.arkeolojisanat.com/shop/blog/troya-hazinelerinin-esrari_3_44489.html

Lidya sikkeleri
– World History Encyclopedia, “The Importance of the Lydian Stater as the World’s First Coin”. https://www.worldhistory.org/article/797/the-importance-of-the-lydian-stater-as-the-worlds/
– Sardis Expedition, “The Coins of Sardis”. https://sardisexpedition.org/en/essays/latw-kroll-coins-of-sardis

Toplam altın miktarı
– World Gold Council, “How Much Gold Has Been Mined?”. https://www.gold.org/goldhub/data/how-much-gold
– World Gold Council, “The cube”. https://www.gold.org/goldhub/research/golds-long-term-expected-returns/the-cube